Babiogórski Ośrodek Historii Turystyki Górskiej

Na Markowych Szczawinach od kilkudziesięciu lat stoi niewielki, stylowy budynek. Ten niepozorny domek mieścił Muzeum Turystyki Górskiej – najstarszą tego typu placówkę w polskich górach. Muzeum otwarto 25 września 1966 r. A do jego powstania przyczyniła się grupa ludzi, dla których zachowanie babiogórskiej historii i przekazanie wartości kulturowych Królowej Beskidów było celem nadrzędnym . Wśród nich naczelną rolę pełnił Edward Moskała. Obecnie zbiory muzeum przeniesiono obok do większego budynku co pozwoliło rozszerzyć jego zbiory. Aby przybliżyć walory muzeum cofnijmy się trochę w historii.

Edward Moskała (ur. w 1921 r.) jest postacią silnie związaną z turystyką. Ślady jego działalności odnaleźć można nie tylko w sferze organizacyjnej, ale również na polu licznych publikacji, fotografii czy kartografii. Ten geograf z wykształcenia pragnął zwrócić uwagę kolejnym pokoleniom turystów na historię turystyki danego regionu. Idąc za tym celem postanowił stworzyć swoiste miejsca, które uwidocznią mało popularne aspekty gór. Oprócz niewątpliwego piękna górskiego otoczenia zwrócą uwagę także na bogatą historię regionu czy przypomną najważniejsze postacie, bez których rozwój turystyki byłby niemożliwy. I tak powstała idea tworzenia Ośrodków Kultury Turystyki Górskiej PTTK. Pierwszym był właśnie ten powstały na Markowych Szczawinach. Inne znaczące Ośrodki Historii Turystyki Górskiej to m.in.: Baraniogórski Ośrodek na Przysłopie, Gorczanski Ośrodek na Turbaczu czy Bieszczadzki Ośrodek w Ustrzykach Górnych. Idea Moskały skutecznie przetrwała do obecnych czasów, a owe ośrodki cieszą się dużą popularnością. Dzięki niemu otworzono także Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie.

Edward Moskała był także pomysłodawcą budowy bacówek górskich na bazie projektu „Budowy małych schronisk górskich”, przyjętego do realizacji uchwałą z 1965 r. Ogólnopolskiej Krajowej Narady Aktywu Turystyki Górskiej PTTK . Pierwsze z nich uroczyście otwarto już w styczniu 1974 r. na Starych Wierchach miały one służyć głównie indywidualnej turystyce kwalifikowanej. Realizując ideę budowy małych schronisk jako „Bacówek PTTK” E. Moskała doprowadził do otwarcia pierwszej z nich już we wrześniu 1975 r. na Rycerzowej. Kolejną z nich w Beskidzie Żywieckim była bacówka na Krawcowym Wierchu. Moskała założył również tzw. „Klub Baców”, którego członkami są ludzie blisko związani z bacówkami i został wybrany pierwszym Naczelnym Bacą klubu.

Moskała opublikował wiele pozycji dotyczących historii turystyki czy polskich schronisk górskich. Jest także autorem licznych panoram czy pięknych fotografii. Ten wybitny działacz PTTK zmarł w 1995 r. i pochowany jest na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Wróćmy jednakże do Markowych Szczawin...

Na wniosek Edwarda Moskały 6 lutego 1966 r. Komisja Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK powołała zespół do utworzenia Muzeum KTG na Markowych Szczawinach. Pierwsze zebranie tego zespołu odbyło się 15 lutego 1966 r. i brali w nim udział Edward Moskała, Marek Eminowicz, Józef Gąstoł, Zbigniew Kresek, Kazimierz Polak, Krzesław Stokłosa i Jadwiga Wiśniewska. Ustalono, że muzeum należy utworzyć na nadchodzące 60-lecie schroniska na Markowych Szczawinach.

Dzięki skutecznemu podziałowi obowiązków praca szła sprawnie zarówno na polu gromadzenia eksponatów, jak i założonej adaptacji drewutni na budynek muzeum. Idea projektu architektonicznego była prosta. Budynek miał nawiązywać do starych form ludowej, podbabiogórskiej architektury, ale przede wszystkim odzwierciedlać w znacznym stopniu pierwotną bryłę schroniska na Markowych Szczawinach z 1906 r. Na uwagę zasługuje fakt, że niejednokrotnie osoby zaangażowane w budowę obiektu daleko wykraczały poza zwykłe działania społecznikowskie np. pokrywając koszty z własnej kieszeni. Największe środki uzyskano z Wojewódzkiego Funduszu Turystyki i Wypoczynku w Krakowie, którym kierował działacz PTTK – Kazimierz Nowacki. Dyrekcja schronisk PTTK w Krakowie zapewniła pozostałą kwotę. Budowa muzeum była wydarzeniem, które wsparło bardzo wiele osób i instytucji m.in. Schronisko PTTK nad Morskim Okiem czy liczne oddziały PTTK. Było to nie tylko wsparcie finansowe, ale również pomoc w trakcie budowy czy w gromadzeniu materiałów. Powstanie muzeum wsparł także niezwykle znacząco Adam Jonak - pracownik Biura Ekonomiczno - Finansowego PTTK z Krakowa, który dopilnował należytej jakości prac budowlanych oraz terminu budowy . Budowę muzeum realizowano wg. projektu opracowanego społecznie przez mgr. inż. arch. Leszka Nowosielskiego, członka PTTK. Wykonawcą robót był Zespół Gospodarki Pomocniczej – Brygada Remontowa PTTK w Zakopanem. Także ze strony BPN nie napotkano na żadne trudności. W budowie pomagał nie tylko personel schroniska, ale również ratownicy GOPR. I tak powstał niewielki budynek, który swoją zawartością mógłby przyćmić niejedno muzeum. Bryła muzeum nie jest duża – długość ok. 5 m, a szerokość 2,5m. Budynek posiada także ganek i znajdującą się na poddaszu pracownię kustosza.

25 września 1966 r., w sześćdziesiąt lat po rozpoczęciu działalności przez schronisko PTTK na Markowych Szczawinach, dokonano uroczystego otwarcia Muzeum Turystyki Górskiej. I tak jak przy otwarciu schroniska i tym razem przygrywała góralska kapela. Odbyło się posiedzenie Komisji Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. Omawiano zarówno sprawy nowego muzeum, jak i dyskutowano na temat roli sędziwego już schroniska w kulturze turystyki górskiej. Uroczystego otwarcia dokonała Maria Sosnowska, wdowa po Kazimierzu Sosnowskim – autorze pierwszego polskiego przewodnika po Beskidach Zachodnich i Pieninach .

Obecnie ośrodek jest nowoczesny i multimedialny. Liczba eksponatów znajdujących się w nim jest ogromna. Wiele z nich znajduje się już obecnie w pracowni kustosza na piętrze czy została zmagazynowana w Krakowie na czas budowy nowego schroniska ponieważ dotychczasowe miejsce, w którym były umieszczone (Kustoszówka w Goprówce) zostało zamienione na pomieszczenie gospodarcze. Wartość większości pamiątek jest bardzo wysoka, gdyż są to unikatowe zbiory obrazujące zarówno rozwój turystyki beskidzkiej, jak i dokumentujące działalność wybitnych postaci związanych z Babią Górą. Prowadzona jest ewidencja zbiorów, a eksponaty podzielono na kilka grup tematycznych.

Pierwszą grupę tematyczną stanowią ludzie zasłużeni dla rozwoju babiogórskiej turystyki z będącym na czele Hugo Zapałowiczem. W tym dziale szczególnie ciekawe eksponaty to: portret Hugona Zapałowicza czy fotografie z jego podróży, rękopisy dotyczące działalności babiogórskiej Zapałowicza czy Sosnowskiego oraz rzeźba gipsowa głowy Zapałowicza .

W kolejnym dziale znajdują się pamiątki dotyczące historii powstania i działalności Schroniska Górskiego PTTK na Markowych Szczawinach. Tutaj należy zwrócić uwagę na makietę pierwotnej bryły schroniska, liczne dokumenty dotyczące budowy obiektu np. umowa z Klemensem Trybałą w sprawie budowy schroniska czy plan budowy, a także pierwszy cennik schroniska czy eksponaty dokumentujące działalność poszczególnych kierowników schroniska.

Trzeci dział tematyczny stanowią dokumenty dotyczące rozwoju szlaków turystycznych i zagospodarowania turystycznego regionu Babiej Góry. Znajdują się tutaj stare mapy, listy, odznaki czy plansze o różnej tematyce. W następnym dziale znajdują się eksponaty związane z rozwojem turystyki babiogórskiej. Znaleźć tutaj można dokumenty dotyczące powstania Oddziału Babiogórskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Makowie, protokoły zebrań oraz pamiątki po Memoriale Aleksandra Starzyńskiego.

Piąty dział tematyczny stanowią bardzo ciekawe eksponaty przedstawiające ubiór i sprzęt turystyczny z różnych okresów turystyki babiogórskiej (ryc. 115). Oprócz elementów odzieży tj. karple, znajdują się tu latarki, kuchenki turystyczne i narty. Ostatni dział stanowią wydawnictwa i publikacje dotyczące turystyki w rejonie Babiej Góry. Imponująca jest tutaj kolekcja pocztówek, z których pierwsze pochodzą już z pierwszych lat działania schroniska. Szczególnie cenne są również cztery wydania przewodnika po Beskidzie Zachodnim Kazimierza Sosnowskiego. W tym dziale znajdują się ponadto liczne publikacje turystyczne np. mapy czy inne przewodniki rejonu Babiej Góry .

Przez kilka lat muzeum wydawało tzw. „Informator Babiogórski”. Ta rozsyłana do schronisk i nie tylko publikacja zawierała informacje dotyczące rozwoju turystyki w regionie. Muzeum zajmuje się kustosz. Pierwszym był Krzesław Stokłosa, a obecnie Robert Wosiek, który pełniąc społeczne dyżury oprowadza turystów po tym ponad czterdziestoletnim już obiekcie. Ośrodek ten odgrywa obecnie ogromną role w utrwaleniu bogatej historii regionu i ukazaniu kolejnym pokoleniom turystów trudnych początków babiogórskiej turystyki.

Obecnie zbiory muzeum wzbogacają również eksponaty z Babiogórskiego Parku Narodowego.

Muzeum dostępne jest całorocznie - klucz dostępny jest w bufecie schroniska w godzinach jego pracy.