Hugo Zapałowicz (1852–1917)
Botanik, geolog, podróżnik, wojskowy prawnik i pionier polskiej turystyki babiogórskiej
Hugo Zapałowicz to jedna z najbardziej wszechstronnych i
zasłużonych postaci polskiej nauki oraz krajoznawstwa przełomu XIX i XX wieku. Urodził się 15.11.1852 w Lubjanie. Jego matka, Maria Smole, była Słowenką. Ojciec Hugona, Władysław (ur. 1818), był inżynierem architektem (budował m.in. twierdzę przemyską). Rodzina Zapałowiczów zamieszkała w Przemyślu i tam Hugo Zapałowicz skończył w 1871 r. gimnazjum. Rok lub dwa wcześniej Hugo Zapałowicz odbył swą pierwszą wycieczkę na Babią Górę i w Tatry. W owej wycieczce, która wiodła z Zawoi przez Krowiarki i Orawę, aż do Zakopanego, towarzyszyli mu dwaj koledzy: Stanisław Zręczny i Walery Mierzwiński. Po tatrzańskich szlakach prowadził ich Szymon Tatar Starszy (1838-1913).
Młodość, edukacja i kariera zawodowa
Wakacje Hugo Zapałowicz spędzał w Słowenii, gdzie zwiedzał Karawanki i Alpy Kamnickie. Choć pragnął studiować botanikę, jednak na skutek oporu rodziców zaniechał tego i w 1871 r. podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Nie zrezygnował jednak z zamiłowań przyrodniczych. Letnie miesiące poświęcił na badania florystyczne w Beskidach Zachodnich, głównie w masywie Babiej Góry.
Po ukończeniu studiów w 1876 r. zdecydował się na pracę w charakterze sędziego wojskowego w armii austro-węgierskiej. Przez wiele następnych lat łączył karierę zawodową z badaniami przyrodniczymi. Podczas tych naukowych wędrówek towarzyszył mu jako przewodnik Wawrzyniec Szkolnik (1842-1908), z którym Zapałowicz serdecznie się zaprzyjaźnił i brał go później na kolejne swoje wyprawy w Karpaty Wschodnie. Efektem badań masywu babiogórskiego była, opublikowana przez Zapałowicza w 1880 r., praca Roślinność Babiej Góry pod względem geograficzno- botanicznym (z mapą, przekrojami i dodatkiem do flory Pilska, Policy i Makowskiej Góry), którą jeszcze kilkadziesiąt lat później Władysław Szafer określał jako „znakomite studium geobotaniczne”.
Badania geologiczne i botaniczne w Wiedniu
W roku 1880 Zapałowicz przeprowadził się do Wiednia, gdzie zajął stanowisko porucznika-audytora. Wolny od obowiązków zawodowych czas poświęcał na studia geologiczno-geograficzne oraz botaniczne na Uniwersytecie Wiedeńskim. Studiował m.in. geografię roślin u Antoniego Kernera i przeniósł metody jego pracy w nasze teren górskie. W tym czasie zainteresowania botaniczne Hugona Zapałowicza poczęły koncentrować się na Beskidach Wschodnich. Latem 1880 r. odbył swą pierwszą wyprawę w Czarnohorę i Alpy Rodniańskie, gdzie badał szatę roślinną nie tylko od strony Galicji, ale również i Węgier. Jednocześnie prowadził studia geologiczne tego terenu. O jego niesłychanej pracowitości świadczy przeszło 100 tysięcy obserwacji botanicznych, opublikowanych w szeregu prac, z których najsłynniejsza to „Roślinna szata gór Pokucko-Marmaroskich”, opublikowana w 1889 r., jedno z najwybitniejszych dzieł.
Podróż dookoła świata (1889–1890)
W roku 1898 Zapałowicz przeniesiony został do Innsbrucka, gdzie zyskał możliwość wędrówek po Alpach (rejon Wysokich Taurów). W tym czasie przystąpił do realizacji swojego planu podróży dookoła świata, która została finansowo zabezpieczona przez odziedziczony majątek, zapisany przez przyjaciela Teodora Pareńskiego (wg innych źródeł na tą podróż łożyła Wiedeńska Akademia Umiejętności).
Zapałowicz wyruszył z Wiednia przez Paryż do Bordeaux i stąd statkiem udał się do Buenos Aires, skąd rozpoczął wędrówkę w poprzek kontynentu południowoamerykańskiego, którą zakończył w Valparaiso, nad Oceanem Spokojnym. Dalsza trasa jego podróży wiodła wzdłuż zachodnich brzegów Ameryki, dalej do Japonii, Władywostoku, Szanghaju i Hongkongu. Odbył też pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Ostatnim etapem była Aleksandria i zwiedzenie piramid w Kairze. Zakończył swoją podróż dookoła świata w Trieście, dokąd dopłynął w początkach 1890 r.
W 1891 r. Zapałowicz ożenił się z Józefą Majańską, która niestety umarła w połogu, osierocając ich synka, Józefa. Dzieckiem zaopiekowała się matka Zapałowicza. Tragedia życiowa nie przerwała działalności naukowej Zapałowicza. Być może szukał w tej pracy zapomnienia. W trzy lata po powrocie z podróży dookoła świata opublikował w języku niemieckim geograficzny opis dorzecza Rio Negro w Patagonii (Das Rio Negro Gebiet in Patagonien).
Rok później został członkiem korespondentem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego krakowskiej Akademii Umiejętności. Pomimo zatopienia się w pracy wciąż był pogrążony w apatii po śmierci żony. Spędzał więc dużo czasu z krewnymi i podczas jednej z wizyt podsunięto mu pomysł opisania jego podróży dookoła świata. Książka została ostatecznie wydana drukiem w 1899 r. pt. „Jedna z podróży naokoło ziemi”.
Działalność w Zawoi i na Babiej Górze
W roku 1896 Zapałowicz przeniósł się do Lwowa, gdzie został awansowany do stopnia majora-audytora. Znów począłodwiedzać ulubione Góry Pokucko-Marmaroskie, kontynuując badania terenowe, opisując rzadkie gatunki flory i fauny.Od 1903 r. zamieszkał w Krakowie. W 1905 r., po 35 latach służby, Zapałowicz przeszedł w stan spoczynku. W tymsamym roku w Krakowie Zapałowicz wydał swój jedyny tomik poezji, zatytułowany „Z marzeń i zdarzeń”. Wojskowyprawnik, botanik, geolog i podróżnik okazał się być również poetą, a także krytykiem literackim, o czym dowodniezaświadcza jego rozprawa „Z rozmyślań o Hamlecie” (Lwów 1909).
W końcu 1905 r. rozpoczął się kolejny epizod babiogórski w życiu Hugona Zapałowicza – zamieszkał bowiem w Zawoi, u stóp królowej Beskidów. W tym czasie oddawał się działalności społecznej w Towarzystwie Tatrzańskim, będąc członkiem Wydziału (Zarządu Głównego). W 1905 r. założył Oddział Babiogórski TT, z siedzibą w Makowie Podhalańskim (potem w Zawoi). Rok później wyznakował pierwsze w Beskidach Zachodnich szlaki turystyczne: z Zawoi do Suchej, z Zawoi na Babią Górę, łączną długością przeszło 40 km. Wystąpił też z inicjatywą wybudowania schroniska pod Babią Górą.
Potrzeba zbudowania schroniska, które będzie widomym symbolem naszej działalności, hasłem ożywczym budzącym obojętnych z apatii i przypomni znowu Babią Górę szerszej publiczności, potrzeba ta odczuwana od dziesiątek lat, konieczna wobec potężnego i zupełnym oskrzydleniem grożącego nam Beskiden Vereinu, jest zbyt jasna, aby ją bliżej uzasadniać.
Uroczyste otwarcie schroniska na Markowych Szczawinach odbyło się 15 września 1906 r. Do tego momentu Zapałowicz niemal codziennie wędrował na Markowe Szczawiny, gdzie doglądał robót i sprawdzał przywiezione materiały. W tym samym czasie Zapałowicz podjął akcję przeciwko niszczycielskim poczynaniom Beskidenvereinu. W 1907 r. wniósł skargę do sądu w Makowie z żądaniem ukarania niemieckiej organizacji za bezprawne i złośliwe niszczenie polskich znaków turystycznych.
Ostatnie lata i I wojna światowa
Intensywna działalność turystyczna nie przeszkadzała Zapałowiczowi w kontynuowaniu badań naukowych. W 1906 r.rozpoczął pracę nad swym wielkim dzielem systematycznym „Przegląd krytyczny roślinności Galicji”, którego kolejnetomy ukazywały się do 1914 r. Publikował nadto szereg innych prac. W 1908 r. ponownie przeniósł się do Lwowa, skąd znowu czyni wyprawy badawcze w Góry Pokucko-Marmaroskie, dzięki czemu potężnie wzbogaca swój zbiór florystyczny.
W uznaniu zasług Hugona Zapałowicza dla turystyki i naukowego poznania Karpat, walne zgromadzenie Towarzystwa Tatrzańskiego w dniu 27 czerwca 1913 r. nadało mu godność członka honorowego. Obok niego członkostwemhonorowym obdarowani wówczas zostali także Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leon Wyczółkowski, Jan Gwalbert Pawlikowski i Stanisław Witkiewicz.
Kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa, Zapałowicz, chociaż już na emeryturze, zgłosił się do wojska i wyruszył na front. Przydzielono go do Twierdzy Przemyśl, którą przed laty budował jego ojciec. Twierdza była oblegana przez pół roku, a po poddaniu załoga została wzięta do niewoli i wywieziona w głąb Rosji. Zapałowicz został osadzony najpierw w Kazalińsku, potem w Perowsku w Turkiestanie, gdzie – jako najstarszy rangą oficer – został komendantem obozu. W niewoli również kontynuował swoje badania naukowe, gromadził zbiory botaniczne i geologiczne. W listach do rodziny żałował, że wydał już swoją książkę o podróży naokoło świata, gdyż zabrakło w niej tej interesującej części.
W dniu 20 listopada 1917 r., na kilka dni przed wymianą jeńców i możliwością powrotu do kraju, zmarł na zawał serca. Na jego biurku pozostała kartka z niedokończonym wierszem „Ostatni głos mej duszy”.